Ziemowit Sokołowski
1869-1937
Ten wybitny szwedzki wynalazca, laureat Nagrody Nobla (1912 r.) – wykazywał uzdolnienia techniczne już od dzieciństwa. Urodził się w Stenstorp w prowincji Vāstergötland jako 4 dziecko w rodzinie farmerskiej. Jego rodzicami byli Anders Johansson i Lovisa Andersdotter Dalen. Ze względów materialnych, wszystkie dzieci przejęły nazwisko panieńskie matki. Matce chodziło o to aby (zgodnie z prawem) dzieci przejęły w przyszłości farmę. Rodzice zadbali również o odpowiednie wykształcenie potomstwa. Gustaf jako dziecko niezbyt chętnie uczęszczał do szkoły. Za to miał nadzwyczajną zdolność do majsterkowania i realizacji różnych, oryginalnych technicznych pomysłów. A tych nigdy mu nie brakło.
Już jako młodociany wynalazca dał się poznać konstruując młockarnię napędzaną kołowrotem, oraz urządzenia usprawniające mielenie kawy i regulację światła. Dzięki tym praktycznym pomysłom zyskał lokalną sławę.
Po ukończeniu szkoły podstawowej, przyszła kolej na technikum agronomiczne. W czasie wakacji pracował na rodzinnej farmie i sprzedawał kwiaty. W międzyczasie otworzył sklep z nasionami i mleczarnię. W wieku 23 lat wynalazł przyrząd do mierzenia zawartości tłuszczu w mleku. To techniczne rozwiązanie sprawiło duże wrażenie na innym sławnym szwedzkim wynalazcy (m in turbiny parowej) Gustafowi de Laval. Za jego namową dał sobie spokój z rolnictwem, sprzedał farmę i kontynuował edukację w Instytucie Technologii Chalmera w Goteborgu.
Prawdopodobnie uznał, że nie w konserwatywnym rolnictwie, lecz w przemyśle i transporcie lepiej będzie można rozwinąć swoje uzdolnienia. A,nadto nieźle na tym zarobić. Studia wraz z uzyskaniem stopnia magistra i doktora ukończył w 1896 r. Później spędził rok w Zurychu, pogłębiając wiedzę na tamtejszym uniwersytecie., bardzo poważanej uczelni.
Po powrocie do ojczyzny, podjął pracę w de Laval Steam Turbine Company -mieszczącą się w Sztokholmie. Współuczestniczył w wynalazkach turbin napędzanych gorącym powietrzem, oraz kompresorów i pomp pneumatycznych.
W 1900 r wraz ze wspólnikiem otworzył firmę Dalen i Celsing, w której realizowali dalsze wynalazki. W 1901 r. Dalen został zwierzchnikiem działu technicznego Szwedzkiej Spółki Węglika i Acetylenu. A potem dołączył do firmy produkującej akumulatory gazowe (AGA)., gdzie został szefem inżynierów. W tym samym roku poślubił koleżankę z czasów dzieciństwa Elmę Persson. Z tego związku urodziły się 2 córki i 2 synów. W 1909 r został dyrektorem zarządzającym firmy AGA. Oprócz wybitnych zdolności technicznych, był bardzo dobrym organizatorem. Przejawiał również talent w dziedzinie biznesu.
Nas najbardziej interesują wynalazki związane ze świetlnym oznakowaniem nawigacyjnym.
W okresie poprzedzającym elektryfikację morskich znaków nawigacyjnych, podstawowym źródłem energii dla świateł były palniki wykorzystujące różne gazy, głównie LPG. Miały one z reguły niską wydajność i wymagały częstej obsługi. Nadto pilnie potrzebowano precyzyjnego zróżnicowania charakterystyki świecenia w sekwencjach błysku, blasku i okresów zaciemnienia – dla łatwiejszej identyfikacji poszczególnych znaków . Stosunkowo łatwiej było na latarniach morskich obsadzonych latarnikami. Tam przynajmniej cyklu działania świateł od zachodu do wschodu słońca przestrzegali latarnicy. Z całą resztą radzili sobie równie dobrze. Na pozostałych (znacznie liczniejszych) ważnych dla nawigacji morskiej światłach, takich jak: nabieżniki, światła sektorowe, cyplowe pławy świetlne i inne, nie było możliwości samoczynnych ustawień. Ponadto wymagały one częstej obsługi. Zatem istniało pilnie zapotrzebowano regulacji dobowej (zawór słoneczny), oraz takiej automatyzacji, która zapewniła by niezawodną charakterystykę świecenia poszczególnych świateł nawigacyjnych. Kompleksowym rozwiązaniem obydwóch problemów był opracowany przez Dalena palnik acetylenowy, wyposażony w mechanizmy włączania/wyłączania świateł o zadanej porze, oraz zapewniający wymaganą charakterystykę świecenia (zawór odcinający). Po raz pierwszy zastosowano to rozwiązanie w 1907r na latarni Furuholmen znajdującej się w Archipelagu Sztokholmskim.
Zwłaszcza dzięki „zaworowi słonecznemu” , można było zaoszczędzić bardzo znaczne ilości gazu oraz nakładu pracy, związanego z ich obsługą. Wydajne i oszczędne palniki acetylenowe wraz z obsługującą je automatyką szybko przyjęły się w Szwecji, i Ameryce (Kanał Panamski) potem wkrótce na całym świecie. Nawet wówczas, gdy rozpoczęto elektryfikacją świateł nawigacyjnych. W przybliżeniu od lat 50 XX wieku, system acetylenowy włączał się automatycznie, w sytuacji gdy zawiódł system elektryczny. Nagrodę Nobla z dziedziny fizyki, a dotyczącej automatycznych regulatorów światła znaków nawigacyjnych Gustaf Dalen otrzymał w 1912 r. Były to niezawodne urządzenia. Np na latarni morskiej Blockksudden k/Sztokholmu zawór słoneczny działał przez 68 lat bez konieczności naprawy. Inny ważny wynalazek Gustafa Dalena dotyczył mechanizmu stabilizującego w poziomie strumień światła emitowany przez statki latarniowce. Te specjalistyczne statki zakotwiczone w ściśle określonych miejscach, spełniające rolę latarń morskich, podlegały kołysaniu wywoływanym przez falowanie morza. Skutkiem tego strumień światła nie mógł być stabilny. Wynalazkiem Gustafa Dalena z 1915 r. było niezależne, przegubowe zawieszenie optyki- stabilizowane układem lin, dźwigni, bloków i obciążników na śródokręciu latarniowców. Jeden z licznych statków tego typu na tle słynnego trans atlantyka (t. s/s United States) ukazany jest poniżej.
Niestety autor tych epokowych wynalazków w wieku 43 lat stracił wzrok wskutek eksplozji podczas eksperymentów z łatwopalnym gazem. Nagrodę Nobla odebrał w jego imieniu brat Albin z zawodu profesor okulistyki.. Gustaf Dalen wykorzystał pieniądze m in. na dodatkowe wypłaty dla pracowników AGA oraz fundując stypendium w Instytucie Chalmera. Już w 1913 r pomimo nieszczęścia, jakie go spotkało, powrócił do pracy w AGA. Nadal pasjonowały go wynalazki. W 1922 r opatentował nowoczesną kuchenkę AGA. Prace nad jej konstrukcją przy pomocy rodziny, przeprowadzał w swojej prywatnej willi. Była to na tyle imponująca budowla, że w późniejszym czasie rezydował w niej ambasador Kanady. W ciągu swego życia Gustaf Dalen otrzymał ponad 100 patentów wynalazczych w różnych dziedzinach techniki. Między innymi w udoskonaleniu metod spawania, przemysłowego pozyskiwania tlenu, udoskonaleń w dziedzinach radiofonii i filmu dźwiękowego. Był również aktywny w Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk oraz Akademii Nauk i Inżynierii. Dzięki swemu doświadczeniu i autorytetowi kontrolował firmę AGA aż do śmierci.
Zmarł w 1937 r w Sztokholmie, w wieku 68 lat.